Najważniejsze w skrócie
- Plac Defilad 1 to formalny adres Pałacu Kultury i Nauki w Śródmieściu Warszawy – plac otacza budynek z czterech stron.
- Powstał w latach 1952–1955 na terenie zniszczonego przedwojennego centrum, w miejscu m.in. ulic Chmielnej, Złotej, Siennej, Śliskiej, Pańskiej, Zielnej i Wielkiej.
- Zaprojektowany jako oprawa PKiN autorstwa Lwa Rudniewa (radzieckiego architekta socrealizmu) – "daru narodu radzieckiego".
- Główna funkcja w PRL: defilady wojskowe i pochody 1 Maja oraz 22 Lipca, odbierane z granitowej trybuny od strony Marszałkowskiej.
- 24 października 1956 r. wiec Władysława Gomułki zgromadził tu ok. 400 tys. osób.
- Dziś część placu przechodzi przebudowę w ramach projektu Placu Centralnego – powstaje siedziba Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie i nowa scena.
Czym jest Plac Defilad w Warszawie i gdzie się znajduje (Pl. Defilad 1)
Plac Defilad to największy plac miejski w Warszawie, otaczający Pałac Kultury i Nauki w dzielnicy Śródmieście. Jeśli szukasz go dziś na mapie, to cała przestrzeń wokół PKiN, nie mały skwerek. Formalny adres Pl. Defilad 1 odnosi się do samego Pałacu.
Plac Defilad 1 – co dokładnie kryje się pod tym adresem
Pod jednym numerem administracyjnym mieści się całe wnętrze PKiN. Sala Kongresowa, Kinoteka, Teatr Dramatyczny m.st. Warszawy, Teatr Studio, Pałac Młodzieży w Warszawie i Narodowe Muzeum Techniki w Warszawie. To dlatego wpisując "Plac Defilad 1" w nawigację, trafiasz zawsze pod ten sam budynek, a wejście, którego szukasz, zależy od tego, do której instytucji idziesz. Warto to wiedzieć przed wyjściem z domu. Obchodzenie Pałacu dookoła zajmuje spokojnym krokiem kwadrans.
Plac Defilad na mapie Warszawy – Marszałkowska, Świętokrzyska, Aleje Jerozolimskie
Granice placu w codziennym rozumieniu wyznaczają cztery ulice: Marszałkowska od wschodu, Świętokrzyska od północy, Emilii Plater od zachodu i Aleje Jerozolimskie od południa. Jeśli pytasz, jak dojść na Plac Defilad 1 z metra Centrum, to wyjście "Pałac Kultury" prowadzi wprost pod główny portyk od strony Marszałkowskiej. W sąsiedztwie masz dworce Warszawa Centralna i Warszawa Śródmieście, Złote Tarasy oraz Domy Towarowe Wars Sawa Junior. Dosłownie 3 minuty pieszo od każdego z tych punktów.
Plac Defilad a Plac Centralny – czy to ten sam plac?
To najczęstsze pytanie, jakie słyszę od turystów. To już się nazywa Plac Centralny czy dalej Plac Defilad? Otóż Plac Centralny to nowa, mniejsza część dawnego Placu Defilad, wydzielona w ramach przebudowy od strony Marszałkowskiej. Historycznie i administracyjnie chodzi cały czas o tę samą przestrzeń, tylko fragment reprezentacyjny dostał nową nazwę i nowy projekt. W tej samej okolicy powstaje też nowa siedziba Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie i TR Warszawa, a od północy plac łagodnie przechodzi w Park Świętokrzyski. Więcej o samej wieży znajdziesz w tekście Rotunda PKO (Urząd m.st. Warszawy – Dzielnica Śródmieście, 2007).
Powstanie Placu Defilad: socrealistyczny rozmach na gruzach przedwojennego Śródmieścia
Plac Defilad powstał w latach 1952–1955 jako świadoma decyzja polityczna. Nie jako naturalna kontynuacja przedwojennego układu miasta, ale jako jego zaprzeczenie. Żeby wytyczyć rozległą przestrzeń defiladową, trzeba było skreślić z mapy Warszawy cały kwartał kamienic i ulic, który jeszcze przed wojną tętnił handlem i życiem codziennym.
Lata 1952–1955: budowa PKiN i wytyczanie placu
Po zniszczeniach II wojny światowej centrum stolicy było gigantycznym gruzowiskiem. I to gruzowisko stało się dla nowej władzy szansą. Decyzja o budowie Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina według projektu Lwa Rudniewa wpisała się w odbudowę Warszawy prowadzoną w duchu socrealizmu. Skala placu była zaplanowana pod defilady wojskowe i masowe zgromadzenia, znacznie większa niż jakikolwiek plac przedwojennej Warszawy. Uroczyste przekazanie PKiN władzom polskim 21 lipca 1955 r. otworzyło jego funkcjonowanie jako oficjalnej sceny państwowej PRL. Więcej o samej budowie wieży znajdziesz w tekście Pałac Kultury i Nauki — historia i architektura.
Ulice, które zniknęły pod Placem Defilad – Chmielna, Złota, Sienna, Wielka
To jest ta część historii, o której warszawiacy często nie wiedzą. Pod stopami defiladujących zniknęły całe fragmenty przedwojennego miasta. Wyburzono odcinki ulic Chmielnej, Złotej, Siennej, Śliskiej, Pańskiej, Zielnej i historycznej ulicy Wielkiej, wraz z resztkami zabudowy jurydyki Bielino, osiemnastowiecznej dzielnicy z odrębnym samorządem założonej przez Franciszka Bielińskiego.
Zniknęły bezpowrotnie.
To dlatego, gdy słyszysz zarzut, że "znowu zrobili beton zamiast normalnego placu", warto pamiętać, że pierwotny beton wylano tu 70 lat temu, kosztem żywej tkanki miasta.
Socrealistyczny plan centrum Warszawy – od MDM do Placu Defilad
Plac Defilad nie był odosobnionym gestem. Wpisywał się w większy socrealistyczny plan przebudowy stolicy, którego wcześniejszym rozdziałem była MDM — Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa i Trasa W-Z — pierwsza wielka inwestycja komunistycznej Warszawy. PKiN i otaczająca go przestrzeń miały być dominantą nowej stolicy, "darem narodu radzieckiego" w cieniu Moskwy, mającym przyćmić przedwojenny układ miasta i zdefiniować nowe centrum. Kontrapunktem tego rozmachu jest Rynek Mariensztacki, odbudowany zaraz po wojnie w zupełnie innej, kameralnej skali (Uniwersytet Śląski, 2015). Osiedle osiedle Za Żelazną Bramą pokazuje z kolei, jak ta socrealistyczna ingerencja w Śródmieście była kontynuowana w kolejnych dekadach.
Trybuna honorowa i pochody pierwszomajowe: jak Plac Defilad służył propagandzie PRL
Główną funkcją placu w PRL były uroczyste marsze i defilady wojskowe z okazji świąt państwowych. Przede wszystkim 1 Maja i 22 Lipca. To był centralny plac w dosłownym sensie: kierownictwo PZPR odbierało defiladę z trybuny, a przed nim maszerowały setki tysięcy warszawiaków, robotników z całej Polski, pododdziałów wojska i kolumn sprzętu. Właśnie tu stoisz dziś na asfalt, który jest ten sam. Kontekst zmienił się o 180 stopni.
Pochody 1 Maja i 22 Lipca – mechanizm masowej mobilizacji
Pochód pierwszomajowy nie był spontaniczny. Był precyzyjnie zorganizowaną maszyną. Zakłady pracy dostawały przydział miejsc w kolumnie, transparenty były zatwierdzane odgórnie, a obecność liczono na listach. Warszawa Centralna, wyjścia z metra i okoliczne ulice zamieniały się w kanały nawadniające plac ludźmi.
Kultura masowa w najbardziej dosłownym sensie słowa. Dla mieszkańców Śródmieścia dzień, w którym nie dało się przejść przez własną dzielnicę bez legitymacji zakładowej.
Trybuna honorowa od strony Marszałkowskiej – kto na niej stawał
Granitowa trybuna honorowa po stronie ulicy Marszałkowskiej, ozdobiona sylwetką orła, do dziś stanowi materialny ślad propagandowych defilad. Stawali na niej I sekretarze KC PZPR, premierzy, generalicja, delegacje partii bratnich. Fragment tej trybuny wciąż można zobaczyć. Jeśli przyjdziesz od strony Marszałkowskiej i uważnie się rozejrzysz, znajdziesz niski granitowy blok w cieniu Pałacu (Mazowsze Studia Regionalne, 2015).
Wiec Gomułki 24 października 1956 roku – 400 tysięcy ludzi na Placu Defilad
24 października 1956 roku Plac Defilad przeżył swoje największe zgromadzenie polityczne. Na wiec z udziałem Władysława Gomułki, w kulminacyjnym momencie "odwilży gomułkowskiej", przyszło około 400 tysięcy osób. Liczba, która trudno się mieści w głowie, dopóki nie staniesz między Marszałkowską a Emilii Plater i nie spróbujesz sobie tego wyobrazić. Tego dnia plac przestał być tylko sceną odgórnie reżyserowaną. Na chwilę stał się miejscem realnej polityki, gdzie tłum przyszedł słuchać, a nie tylko maszerować.
Cepeliada, Dni Oświaty, Książki i Prasy – plac jako scena kultury masowej PRL
Poza defiladami plac żył kalendarzem powtarzalnych imprez. Dni Oświaty, Książki i Prasy przyciągały kiermaszami wydawnictw. Cepeliada, czyli targi rękodzieła ludowego, oznaczała wystawy wyrobów Cepelii, do tego pokazy sprzętu technicznego i doroczne wystawy. Popkulturowe okno na tamtą codzienność otwierają dziś rzeczy takie jak serial Alternatywy 4 czy stali bywalcy warszawskich barów mlecznych z okolicy. Więcej o tym, gdzie się wtedy spotykano po pracy, znajdziesz w tekście warszawskie knajpy PRL-u.
Zmierzch PRL: parking, blaszane hale i handel ze szczęk
Lata 80. i wczesne 90. to zupełnie inna twarz placu. Splendor defilad ustąpił prowizorce. Blaszane hale targowe, handel ze szczęk (uliczna sprzedaż z rozkładanych łóżek polowych i walizek), gigantyczny parking. Plac przestał być sceną propagandową, a stał się bazarem. Swoistym mniejszym bratem Stadion Dziesięciolecia — od sportu do bazaru. Namiastką "innego świata" były wtedy okoliczne sklepy namiastka Zachodu w PRL — Pewex, gdzie za dolary kupowało się to, czego nie było w peweksowym socjalizmie.
Kluczowy wniosek
Plac Defilad w PRL działał jako trójwarstwowa maszyna propagandowa: monumentalna architektura PKiN nadawała ramę, granitowa trybuna od Marszałkowskiej wyznaczała hierarchię władzy, a kalendarz świąt (1 Maja, 22 Lipca, Cepeliada) mobilizował masy – dopiero załamanie tej maszyny w latach 80. odsłoniło pustkę pod spodem, którą Warszawa próbuje wypełnić do dziś.
Najczęstsze pytania o Plac Defilad w Warszawie
Czy Plac Defilad to to samo miejsce co nowy Plac Centralny w Warszawie?
Tak, to ta sama przestrzeń pod Pałacem Kultury i Nauki. Plac Centralny to nazwa nadana mniejszej, przebudowywanej części dawnego Placu Defilad od strony ulicy Marszałkowskiej. Historycznie i administracyjnie chodzi wciąż o ten sam plac wokół PKiN. Nowa nazwa dotyczy tylko wydzielonego fragmentu, który po przebudowie ma pełnić funkcję właściwego, reprezentacyjnego serca miasta.
Jak dojść na Plac Defilad 1 ze stacji metra Centrum?
Ze stacji metra Centrum wybierz wyjście oznaczone "Pałac Kultury". Schody wyprowadzą cię bezpośrednio na ulicę Marszałkowską, pod główny portyk PKiN. To właśnie tam mieści się adres Plac Defilad 1. Cała trasa zajmuje 2–3 minuty i nie wymaga przechodzenia przez żadną ulicę na powierzchni. Podziemne przejścia łączą też stację z Warszawą Centralną i Złotymi Tarasami, jeśli akurat wysiadasz z pociągu.
Co dokładnie znajduje się pod adresem Plac Defilad 1 w Warszawie?
Pod adresem Plac Defilad 1 kryje się cały Pałac Kultury i Nauki wraz z instytucjami mieszczącymi się w jego wnętrzu. Znajdziesz tam Salę Kongresową (obecnie w remoncie), Kinotekę z salami kinowymi, Teatr Dramatyczny m.st. Warszawy, Teatr Studio, Pałac Młodzieży w Warszawie oraz Narodowe Muzeum Techniki w Warszawie. Są tu też biura, muzea tematyczne i taras widokowy na 30. piętrze. Jedno z najlepszych miejsc, by zrozumieć układ miasta.
Gdzie na Placu Defilad znajdowała się trybuna honorowa PRL?
Granitowa trybuna honorowa stała po stronie ulicy Marszałkowskiej, u wschodniego podnóża Pałacu Kultury i Nauki. Dokładnie tam, gdzie dziś kończy się dojście od metra. Ozdobiona sylwetką orła, była miejscem, z którego I sekretarze KC PZPR i najwyższe kierownictwo państwa odbierali defilady 1 Maja i 22 Lipca. Fragment trybuny częściowo zachował się do dziś i można go zobaczyć, spacerując wzdłuż wschodniej elewacji PKiN.
Jakie ulice przedwojennej Warszawy zniknęły pod Placem Defilad?
Pod plac zniknęły odcinki ulic Chmielnej, Złotej, Siennej, Śliskiej, Pańskiej, Zielnej oraz historycznej ulicy Wielkiej. Wraz z nimi zburzono resztki przedwojennej zabudowy w tej części Śródmieścia, w tym pozostałości dawnej jurydyki Bielino, osiemnastowiecznej dzielnicy założonej przez marszałka Franciszka Bielińskiego. Dziś ich przebieg można częściowo odnaleźć w układzie chodników i placyków wokół PKiN. Chmielna wraca do gry po zachodniej stronie, ale już z zupełnie innym charakterem.
Plac Defilad dziś – od propagandy PRL do nowego serca Warszawy
Przez pół wieku Plac Defilad był największą propagandową sceną PRL. Dziś, powoli i z oporem, przekształca się w plac miejski z Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Placem Centralnym od Marszałkowskiej i nową przestrzenią publiczną tam, gdzie kiedyś maszerowały kolumny robotnicze. Ta zmiana jeszcze się nie skończyła. I nie skończy w tym roku.
Ale kierunek jest wyraźny.
Jeśli chcesz zrozumieć Warszawę PRL jako całość, nie zatrzymuj się tylko przy Pałacu. Zajrzyj do tekstu śladami komunizmu w Warszawie, który prowadzi od MDM przez Rotundę PKO aż po Stadion Dziesięciolecia. Warto też uzupełnić tę podróż tekstami o Cmentarz Wojskowy na Powązkach, kościół św. Marcina na Piwnej i stan wojenny w Warszawie. Dopiero razem pokazują pełny obraz stolicy, w której Plac Defilad był tylko najbardziej widowiskową sceną.
Źródła
- Urząd m.st. Warszawy – Dzielnica Śródmieście, 2007 srodmiescie.um.warszawa.pl
- Uniwersytet Śląski, 2015 cejsh.icm.edu.pl
