Plac Grzybowski w Warszawie to jedno z tych miejsc, które na pierwszy rzut oka wyglądają jak zwykły skwer między biurowcami. W rzeczywistości to jeden z najgęstszych historycznie punktów stolicy. Stoisz tu na dawnym sercu żydowskiej Warszawy, o kilkaset metrów od miejsca, gdzie stała Wielka Synagoga na Tłomackiem, i o kilka kroków od czynnej do dziś Synagogi Nożyków.
W tym przewodniku pokażę Ci trzy rzeczy: jak tu dotrzeć i po czym się rozpoznać, co się tu działo od XVII wieku po granice getta, i czego z tamtej Warszawy realnie można jeszcze dotknąć.
Najważniejsze w skrócie
- Nieregularny plac w Śródmieściu Północnym, ograniczony ulicami Bagno, Grzybowską, Królewską i Twardą, około 7–8 minut pieszo od stacji metra Świętokrzyska.
- Powstał na terenie jurydyki Grzybów (prywatnej osady miejskiej podlegającej właścicielowi, nie władzom Warszawy), założonej w 1650 roku przez Jana Grzybowskiego.
- W listopadzie 1940 roku plac wraz z ul. Próżną i Twardą znalazł się w granicach getta warszawskiego.
- Dziś zobaczysz tu Teatr Żydowski, Synagogę Nożyków przy Twardej, kościół Wszystkich Świętych i instalację „Dotleniacz” Joanny Rajkowskiej.
- Wielka Synagoga na Tłomackiem, stojąca nieopodal, została wysadzona przez Niemców 16 maja 1943 roku – symboliczne zakończenie powstania w getcie.
Plac Grzybowski na mapie Warszawy – lokalizacja, dojazd i układ placu
Plac Grzybowski leży w Śródmieściu Północnym, między ulicami Bagno, Grzybowską, Królewską i Twardą. Kilka minut od Marszałkowskiej, w samym sercu Centrum Warszawy. Adresy Plac Grzybowski 3/5, 6 oraz 10 odnoszą się do różnych pierzei tego samego, nieregularnego placu, więc na mapach potrafi wyglądać jak kilka oddzielnych miejsc naraz.
Jak dojść na Plac Grzybowski z metra Świętokrzyska i Rondo ONZ
Ze stacji metra Świętokrzyska to około 7–8 minut piechotą. Wyjdź w stronę ul. Marszałkowskiej i skręć w wąską ul. Bagno. Poprowadzi Cię wprost na plac. Jeśli Google pokazuje dziwne skróty między blokami, próbuje puścić Cię przez wewnętrzne przejścia. Trzymaj się Bagna. Jest prościej i przyjemniej.
Ze stacji metra Rondo ONZ idziesz ul. Grzybowską na wschód, jakieś 6 minut. Dobra opcja, jeśli chcesz po drodze popatrzeć na nową zabudowę biurową. Po lewej minie Cię między innymi Le Palais Office.
Plac Grzybowski a ulica Grzybowska – dlaczego łatwo je pomylić
To dwie różne rzeczy. Ulica Grzybowska to długa arteria biegnąca stąd na zachód aż do Woli, mijająca po drodze Muzeum Żydów Polskich POLIN. Plac Grzybowski jest właśnie placem. Otwartą, nieregularną przestrzenią. Jeśli wpiszesz do nawigacji „Grzybowska” zamiast „Plac Grzybowski”, trafisz kilkaset metrów obok. Częsty błąd.
Adresy przy placu i trasa spacerowa na Próżną
Pod Plac Grzybowski 3/5 znajdziesz Teatr Żydowski, pod „szóstką” kamienicę z zapleczem gminy żydowskiej i Synagogę Nożyków od strony Twardej. Sam plac jest częściowo zazieleniony. W jego wschodniej części stoi Dotleniacz, instalacja Joanny Rajkowskiej ze sztucznym stawem natlenionym pod ławkami. Dobre miejsce na kawę po pracy. Wokół placu i wzdłuż ul. Próżnej działają restauracje z kuchnią żydowską, izraelską i śródziemnomorską.
Historia Placu Grzybowskiego – od jurydyki Grzybów po granice getta warszawskiego
Plac Grzybowski jest starszy niż nowoczesna Warszawa, którą widzisz wokół. Historia zaczyna się w 1650 roku, gdy starosta warszawski Jan Grzybowski założył tu prywatną osadę miejską. Cztery wieki miejskiego życia pod stopami – przy całkowicie zmienionym wyglądzie.
Rynek jurydyki Grzybów pełnił wtedy funkcje handlowe. Centrum wyznaczał drewniany, a później murowany Ratusz Grzybowa. Po włączeniu do Warszawy pod koniec XVIII wieku okolica gwałtownie się urbanizuje. W XIX wieku staje się jednym z głównych ośrodków kultury żydowskiej w Warszawie, z kamienicami czynszowymi, sklepami, warsztatami i domami modlitwy.
W tej samej epoce przy południowej pierzei placu wyrósł kościół Wszystkich Świętych, zaprojektowany przez Henryka Marconiego. W czasie okupacji świątynia znalazła się w granicach getta. Proboszcz ks. Marceli Godlewski pomagał ukrywającym się Żydom, wystawiając metryki chrztu.
2 października 1940 roku Niemcy utworzyli getto, a 16 listopada zamknęli je od reszty miasta. Plac Grzybowski wraz z ul. Próżną, Twardą, Waliców i ulicą Graniczną znalazł się wewnątrz granic. Plac pełnił funkcje religijne, administracyjne i handlowe dzielnicy żydowskiej. Ale uwaga: granice zmieniały się kilkakrotnie, a historyczna zabudowa była bardziej skomplikowana niż prosty prostokąt na współczesnych mapach (Muzeum Getta Warszawskiego, 2021). To nie cała okolica leżała stale po jednej stronie muru.
Po powstaniu w getcie i powstaniu warszawskim okolica została w większości zrównana z ziemią. Powojenna odbudowa całkowicie zmieniła układ ulic. Dawny plac targowy stał się przestrzenią o zatartej tożsamości, z blokami mieszkalnymi w miejscu kamienic. Dopiero przekształcenia po 2010 roku, nowa zabudowa, skwer z Dotleniaczem, coroczny Festiwal Warszawa Singera na Próżnej, próbują tę tożsamość przywrócić.
Jeśli chcesz iść dalej tym tropem, warto zajrzeć do tekstów o zachowanych fragmentach muru getta i sąsiednich ulicy Chłodnej i moście nad gettem, a także o miejscach jak Umschlagplatz w Warszawie czy bunkrze Miła 18, które domykają chronologię tamtej Warszawy.
Kluczowy wniosek
Plac Grzybowski to nie „skwer bez historii”, ale warstwowa lokalizacja: rynek jurydyki z 1650 roku, XIX-wieczne serce żydowskiej Warszawy i punkt wewnątrz getta w latach 1940–1943. Współczesny wygląd to efekt powojennej odbudowy, nie ciągłości.
Wielka Synagoga na Tłomackiem i Synagoga Nożyków – symbole żydowskiej Warszawy przy Placu Grzybowskim
Dwie synagogi. Jedna stoi, drugiej nie ma. Właśnie ta para najlepiej tłumaczy, po co tu w ogóle przychodzić.
Przy ul. Twardej 6 działa Synagoga Nożyków. Jedyna czynna synagoga przedwojennej Warszawy, przy której projekcie pracował architekt Karol Schütz. To wciąż miejsce modlitwy gminy żydowskiej, nie muzeum. Ważna różnica.
Wielka Synagoga na Tłomackiem, otwarta w 1878 roku, była największą świątynią żydowską przedwojennej stolicy. 16 maja 1943 roku Niemcy wysadzili ją w powietrze. Symboliczne zamknięcie powstania w getcie. Dziś w tym miejscu stoi wieżowiec, a przed siedzibą Żydowskiego Instytutu Historycznego odbywają się coroczne upamiętnienia (Jewish Historical Institute, 2019).
Wbrew temu, co się czasem słyszy, po Teatrze Żydowskim w Warszawie przy Placu Grzybowski 3/5 wcale „nic nie zostało”. Instytucja działa dalej, teraz w nowej siedzibie po drugiej stronie placu. Dopełnieniem trasy są ulica Próżna, budynek PAST-y (dawna centrala telefoniczna zdobyta w powstaniu 1944) oraz kamienica Wolfa Krongolda. Symbolikę zniszczonej synagogi warto zestawić z Pomnikiem Bohaterów Getta na Muranowie.
Najczęściej zadawane pytania o Plac Grzybowski
Gdzie dokładnie leży Plac Grzybowski i jak dojść z metra Świętokrzyska?
Plac Grzybowski leży w Śródmieściu Północnym, między ulicami Bagno, Grzybowską, Królewską i Twardą. Ze stacji metra Świętokrzyska idziesz około 7–8 minut ul. Bagno. To najprostsza trasa i nie ma tu żadnych pułapek nawigacyjnych. Plac leży bliżej Świętokrzyskiej niż Ronda ONZ, więc jeśli wahasz się między wyjściami, wybierz Świętokrzyską.
Czy Plac Grzybowski znajdował się w granicach getta warszawskiego?
Tak. Plac znalazł się w granicach getta po jego utworzeniu w październiku i zamknięciu 16 listopada 1940 roku, razem z ul. Próżną, Twardą i sąsiednimi ulicami. Granice getta zmieniały się jednak kilkakrotnie w latach 1940–1942, a tak zwane „małe getto”, w którym leżał plac, zostało zlikwidowane w 1942 roku.
Co warto zobaczyć przy Placu Grzybowskim oprócz Teatru Żydowskiego i Synagogi Nożyków?
Idź w ulicę Próżną. To jedyny obustronnie zachowany fragment przedwojennej zabudowy żydowskiej Warszawy i oś Festiwalu Warszawa Singera. Na samym placu obejrzyj Dotleniacz Joanny Rajkowskiej i kościół Wszystkich Świętych. Kilkaset metrów dalej stoi budynek PAST-y, dawna centrala telefoniczna słynna z powstania warszawskiego 1944 roku.
Czym różni się Plac Grzybowski od ulicy Grzybowskiej?
Plac Grzybowski to nieregularna, otwarta przestrzeń miejska między ulicami Bagno, Grzybowską, Królewską i Twardą. Ulica Grzybowska to jedna z arterii ograniczających ten plac od północy, biegnąca dalej na zachód w stronę Muranowa. Wyszukiwarki często je mylą. Do nawigacji wpisuj pełną nazwę „Plac Grzybowski” z numerem.
Czy na Placu Grzybowskim można coś zjeść lub napić się kawy?
Tak, i to jedna z mocniejszych stron tego miejsca. Wokół placu i wzdłuż ul. Próżnej działają restauracje z kuchnią żydowską, izraelską i śródziemnomorską, a latem otwierają się tarasy. Plac ma zieleń, ławki i znacznie mniej ruchu niż okoliczne biurowe pierzeje. Spokojne miejsce na popołudnie po zwiedzaniu.
Plac Grzybowski dziś – miejsce pamięci i żywy fragment centrum Warszawy
Plac Grzybowski jest jednocześnie zwykłym placem w Śródmieściu i jednym z najważniejszych punktów żydowskiej Warszawy. Od jurydyki Grzybów, przez XIX-wieczne serce dzielnicy, po granice getta. Ta podwójność jest właśnie jego siłą. Przychodzisz na kawę, a wychodzisz z historią.
Jeśli masz jeszcze pół dnia, zaplanuj spacer śladami dawnej dzielnicy. Ul. Próżna, Synagoga Nożyków, teren dawnej Wielkiej Synagogi na Tłomackiem, a dalej Muranów po wojnie i Muzeum POLIN. Wieczorem, jeśli chcesz domknąć trasę mocnym akcentem, dojedź do cmentarza żydowskiego na Okopowej. A jeśli wolisz jedną, tematyczną trasę zamiast luźnego spaceru, zajrzyj do przewodnika po zwiedzaniu getta warszawskiego.
