Pomnik Mikołaja Kopernika na Krakowskim Przedmieściu
Stoisz na Krakowskim Przedmieściu, tuż przed fasadą Pałacu Staszica. Przed tobą siedzi brązowy astronom wpatrzony w niebo. To warszawski pomnik Kopernika, który warszawiacy nazywają czasem po prostu "Kopernikiem pod Staszicem" albo "Koperkiem na Krakowskim". Nieformalne nazwy, ale każdy wie, o czym mowa.
Tylko od razu jedno zastrzeżenie: to nie toruński monument sprzed ratusza, nie krakowska figura z Collegium Maius i nie olsztyński pomnik. To warszawski Kopernik dłuta duńskiego mistrza. Za chwilę pokażę ci, gdzie dokładnie stoi, kto go stworzył, co przeżył podczas wojny i o co pytają mnie turyści najczęściej.
W skrócie: pomnik Kopernika w Warszawie
Najważniejsze w skrócie
- Stoi przed Pałacem Staszica u wylotu Krakowskiego Przedmieścia, w dzielnicy Śródmieście.
- Autorem figury jest Bertel Thorvaldsen (duński rzeźbiarz, jeden z czołowych klasycystów Europy); odsłonięcie odbyło się 11 maja 1830 roku.
- Inicjatorem był Stanisław Staszic wraz z Towarzystwem Przyjaciół Nauk; uroczystą mowę wygłosił Julian Ursyn Niemcewicz.
- Mikołaj Kopernik siedzi na cokole z cyrklem i sferą armilarną – atrybutami twórcy teorii heliocentrycznej.
- To ten sam pomnik, przy którym w 1943 roku Maciej Aleksy Dawidowski "Alek" zerwał niemiecką tablicę – jedna z najsłynniejszych akcji małego sabotażu.
Pomnik Kopernika w Warszawie – lokalizacja przed Pałacem Staszica
Pomnik stoi na skwerze przed Pałacem Staszica, u wylotu Krakowskiego Przedmieścia w Nowy Świat, przy ulicy Kopernika, w dzielnicy Śródmieście. Jeśli szukasz figury astronoma przy Centrum Nauki, to zły kierunek. Tamta stoi po drugiej stronie Wisły, na Powiślu. Warszawski oryginał jest tutaj, w samym sercu Traktu Królewskiego.
Adres, dojazd i najbliższe stacje metra
Najprościej metrem. Z linii M2 wysiądź na stacji Nowy Świat-Uniwersytet i przejdź jakieś sto metrów w stronę Nowego Światu. Pomnik zobaczysz od razu, bo jest duży i stoi dokładnie tam, gdzie powinien. Ze Świętokrzyskiej trasa też jest prosta: wychodzisz na ulicę Świętokrzyską, skręcasz w Nowy Świat i idziesz na północ. Spacer zajmie ci mniej niż dziesięć minut. Możesz też dojechać tramwajem albo autobusem wzdłuż Nowego Światu, przystanki są tuż obok.
Pomnik Kopernika w Warszawie na mapie i w Google Maps
Jeśli zapisujesz punkt w telefonie, wpisz "pomnik Kopernika Warszawa adres: Krakowskie Przedmieście / ul. Kopernika". Dzięki temu w wynikach nie wyskoczy ci pomnik Mikołaja Kopernika w Toruniu (najpopularniejszy w wyszukiwarce) ani figury w Krakowie i Olsztynie. Pomnik Kopernika Warszawa mapa najlepiej działa, gdy w Google Maps ustawisz pin dokładnie na skwerze przed Pałacem Staszica.
Przed pomnikiem zobaczysz jeszcze jedno: model Układu Słonecznego wkomponowany w chodnik. Koncentryczne elipsy planet, imiona kolejnych ciał niebieskich wypisane w bruku. Nie jest to przypadkowa dekoracja. Przedłuża ideę heliocentryzmu w przestrzeń miejską, dosłownie pod stopami przechodniów.
Tuż obok masz dwa naturalne punkty spaceru: siedzibę Polskiej Akademii Nauk w Pałacu Staszica i pobliską bazylika Świętego Krzyża i serce Chopina, jeden z najważniejszych warszawskich kościołów Krakowskiego Przedmieścia. Warto też pamiętać, że w bezpośrednim sąsiedztwie znajdował się kiedyś nieistniejący dziś historia nieistniejącego Pałacu Karasia, który dobrze pokazuje, jak zmieniała się urbanistyka tego fragmentu miasta.
Warszawski pomnik a pomniki Kopernika w Toruniu, Krakowie i Olsztynie
Cztery pomniki, cztery różne koncepcje. Warszawski to klasycystyczna figura siedząca, dłuto Thorvaldsena, 1830 rok. Pomnik Mikołaja Kopernika w Toruniu, najczęściej mylony z warszawskim, to XIX-wieczny monument stojącej postaci przed toruńskim ratuszem. Pomnik Kopernika w Krakowie stoi na dziedzińcu Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego i ma kameralny, niemal intymny charakter. Olsztyński to realizacja XX-wieczna. Pomnik Kopernika Krakowskie Przedmieście oznacza w praktyce wyłącznie ten warszawski, bo to jedyny na tej ulicy. Lokalizację przed Pałacem Staszica potwierdza też oficjalny serwis dzielnicy Urząd m.st. Warszawy – Dzielnica Śródmieście, 2025.
Historia powstania: od inicjatywy Staszica do dłuta Thorvaldsena
Pomnik jest owocem oświeceniowej pasji naukowej i patriotyzmu. Inicjatywę wysunął Stanisław Staszic, mecenas nauki i wieloletni prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk, czyli najważniejszej polskiej instytucji naukowej przełomu XVIII i XIX wieku. Pieniądze na monument narodowy zebrano w publicznej składce, a jego lokalizację powiązano z budową nowej siedziby Towarzystwa przy Krakowskim Przedmieściu w latach 20. XIX wieku.
Inicjatywa Staszica i Towarzystwa Przyjaciół Nauk
Nie był to zwykły "hołd dla wielkiego Polaka". To była pierwsza w Warszawie tak świadoma próba upamiętnienia rodzimego uczonego pomnikiem publicznym o europejskim rozmachu. Warto zestawić to z Kolumna Zygmunta – najstarszy świecki pomnik Warszawy. Dwa monumenty, dwie epoki, dwa różne pomysły na to, kogo miasto uznaje za swojego bohaterów.
Bertel Thorvaldsen i rzymski warsztat rzeźbiarza
Tu jest rzecz, która zaskakuje wielu gości. Projektu figury nie wykonał żaden polski rzeźbiarz. Zamówienie trafiło do Bertela Thorvaldsena, tego samego, który wcześniej stworzył warszawski pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. Figura z brązu powstała w jego rzymskim warsztacie i została przetransportowana do Warszawy. Projekt cokołu przypisuje się Adamowi Idźkowskiemu, uczniowi Antonia Corazziego.
To połączenie dwóch tradycji. Europejski klasycyzm w figurze, lokalna myśl architektoniczna w kompozycji podstawy.
Wygląd figury: cyrkiel, sfera armilarna i model Układu Słonecznego
Kopernik siedzi. W dłoniach trzyma sferę armilarną, czyli model sfery niebieskiej używany przez astronomów od starożytności, oraz cyrkiel. Narzędzie kreślarskie, symbol precyzji. Cała ikonografia jest jednoznaczna: masz przed sobą twórcę teorii heliocentrycznej w momencie pracy nad modelem świata.
I właśnie tę ideę przedłuża instalacja w chodniku. Model Układu Słonecznego przed pomnikiem to nie street art bez znaczenia. Koncentryczne elipsy z nazwami planet zaczynają się kilka metrów przed cokołem i tworzą wizualną kontynuację tego, co Kopernik trzyma w ręku. Jeśli lubisz motywy astronomiczno-geograficzne, koniecznie sprawdź też warszawski południk zerowy. Mało kto o nim wie, a jest w zasięgu spaceru.
Odsłonięcie 11 maja 1830 i mowa Niemcewicza
Uroczyste odsłonięcie odbyło się 11 maja 1830 roku u wylotu ulicy Aleksandrii, dziś ulicy Mikołaja Kopernika. Ceremonii przewodniczył Julian Ursyn Niemcewicz, pisarz, poeta i jeden z najważniejszych publicystów epoki. Na cokole znalazły się dwie inskrypcje: łacińska NICOLAO COPERNICO GRATA PATRIA oraz polska MIKOŁAYOWI KOPERNIKOWI RODACY. Bliźniacze zdania, każde w innym języku, dwa razy o tym samym. Naród składa hołd swojemu astronomowi. Datę i przebieg ceremonii potwierdza oficjalny opis dzielnicy Urząd m.st. Warszawy – Dzielnica Śródmieście, 2025.
Wojenne losy pomnika i akcja „Alka” pod Kopernikiem
Warszawski Kopernik przeżył wojnę. I to jest jego najbardziej dramatyczna karta. Pomnik, który dziś oglądasz, to oryginalna figura Thorvaldsena, uratowana i przywrócona na cokół po 1945 roku. Nie powojenna replika. Ten mit powtarza się do dziś, ale nie zgadza się z faktami.
Niemiecka tablica na cokole w czasie okupacji
W 1942 roku niemieckie władze okupacyjne zamontowały na cokole tablicę z napisem sugerującym niemieckie pochodzenie Kopernika. Był to element szerszej polityki zawłaszczania polskiej historii i symboli. Pomnik w centrum miasta stał się nagle nośnikiem propagandy okupanta.
„Alek” i akcja małego sabotażu 11 lutego 1943
11 lutego 1943 roku Maciej Aleksy Dawidowski "Alek", harcerz z Szarych Szeregów znany z "Kamieni na szaniec", zerwał niemiecką tablicę z cokołu. Nie była to akcja spektakularna w sensie militarnym. Ale miała ogromne znaczenie symboliczne. Pokazała, że miasto walczy o swoich bohaterów nawet gestami, nawet w środku nocy, nawet ryzykując życiem za kawałek blachy z propagandowym tekstem.
Wywiezienie figury do Hajduków Nyskich i powrót po wojnie
Podczas powstania warszawskiego pomnik został poważnie uszkodzony, a Niemcy wywieźli oryginalną figurę Thorvaldsena do Hajduków Nyskich na Śląsku Opolskim. Najprawdopodobniej z zamiarem przetopienia jej na złom. Po 1945 roku figurę odnaleziono, poddano konserwacji i przywrócono na cokół przed Pałacem Staszica. Cała ta operacja to fragment większej historii powrotu warszawskich zabytków. Więcej o niej piszę w historia Warszawy i odbudowa zabytków oraz w opracowaniu o odbudowa Starego Miasta po wojnie.
Pałac Staszica i sąsiedztwo Polskiej Akademii Nauk
Dziś w Pałacu Staszica mieści się Polska Akademia Nauk, instytucjonalna spadkobierczyni Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Symbolika jest domknięta. Pomnik ufundowany przez Towarzystwo stoi przed budynkiem instytucji, która dwa wieki później kontynuuje jego misję.
Kluczowy wniosek
Warszawski pomnik Kopernika to nie "kolejna statua do odhaczenia". To autentyczna figura Thorvaldsena z 1830 roku, uratowana po wywiezieniu do Hajduków Nyskich i przywrócona na oryginalny cokół. To samo miejsce, ta sama rzeźba, którą oglądali warszawiacy przed wojną.
Najczęściej zadawane pytania
Gdzie dokładnie znajduje się pomnik Kopernika w Warszawie i jaki ma adres?
Pomnik stoi na skwerze przed Pałacem Staszica, u wylotu Krakowskiego Przedmieścia w Nowy Świat, w dzielnicy Śródmieście. Orientacyjny adres to Krakowskie Przedmieście / ul. Kopernika. Najbliższe stacje metra to Nowy Świat-Uniwersytet (linia M2) oraz Świętokrzyska, obie w zasięgu spaceru. Tuż obok znajdziesz kościół Świętego Krzyża w Warszawie, dobry punkt do kontynuowania trasy.
Czy pomnik Kopernika przed Pałacem Staszica to oryginał sprzed wojny, czy powojenna replika?
To oryginalna figura z brązu wykonana w warsztacie Bertela Thorvaldsena i odsłonięta w 1830 roku. Podczas powstania warszawskiego pomnik został uszkodzony, a Niemcy wywieźli rzeźbę do Hajduków Nyskich. Po 1945 roku odnaleziono ją, poddano konserwacji i przywrócono na cokół przed Pałacem Staszica. Wbrew popularnemu mitowi figury nie odlewano ponownie. Oglądasz autentyczne dzieło Thorvaldsena.
Kto jest autorem pomnika Kopernika na Krakowskim Przedmieściu?
Autorem rzeźby jest Bertel Thorvaldsen, duński klasycystyczny rzeźbiarz znany też z warszawskiego pomnika księcia Józefa Poniatowskiego. Inicjatywa i finansowanie wyszły od Stanisława Staszica i Towarzystwa Przyjaciół Nauk, które zorganizowało publiczną składkę na monument narodowy. Projekt cokołu przypisywany jest Adamowi Idźkowskiemu, uczniowi Antonia Corazziego. Sama figura powstała w rzymskim warsztacie Thorvaldsena i została przetransportowana do Warszawy.
Co symbolizuje model Układu Słonecznego wkomponowany w plac przed pomnikiem?
Instalacja z koncentrycznymi elipsami planet ilustruje heliocentryczną teorię Mikołaja Kopernika. Słońce w centrum, planety krążące wokół niego. Przedłuża ona atrybuty samej figury: cyrkiel i sferę armilarną, które Kopernik trzyma w dłoniach. To nie jest przypadkowa dekoracja chodnika. To przemyślana kontynuacja idei pomnika w skali urbanistycznej, mapa Układu Słonecznego rozłożona na warszawskim bruku.
Czym różni się warszawski pomnik Kopernika od pomników w Toruniu, Krakowie i Olsztynie?
Warszawski to klasycystyczna figura siedząca dłuta Bertela Thorvaldsena z 1830 roku, przedstawiająca Mikołaja Kopernika ze sferą armilarną i cyrklem. Toruński to XIX-wieczny pomnik stojącej postaci przed ratuszem staromiejskim. Krakowski stoi na dziedzińcu Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego i wyróżnia się kameralnym charakterem. Olsztyński to XX-wieczny monument. Cztery różne pomniki, cztery różne koncepcje pamięci o astronomie.
Zwiedzaj dalej: Krakowskie Przedmieście i Trakt Królewski
Pomnik Kopernika przed Pałacem Staszica to najważniejszy klasycystyczny monument Krakowskiego Przedmieścia. Dzieło Thorvaldsena z 1830 roku, uratowane po wojnie i przywrócone na oryginalne miejsce. Ale nie kończ tutaj. Idź w stronę Starego Miasta, po drodze zajrzyj do kościoła Świętego Krzyża z sercem Chopina wmurowanym w filar, miń Pałac Prezydencki przy Krakowskim Przedmieściu i zaplanuj spacer po Krakowskim Przedmieściu. Jeśli chcesz zobaczyć całość w szerszym kontekście, sięgnij po przewodnik po Trakcie Królewskim. Pomnik jest jednym z jego mocnych punktów, ale prawdziwa siła Warszawy leży w opowieści, która łączy wszystkie te miejsca w jedną trasę.
Źródła
- Urząd m.st. Warszawy – Dzielnica Śródmieście, 2025 srodmiescie.um.warszawa.pl
